Tieter, door Lambert Verlaek

TIETER

(Vör moder)

Toch waal eine kieër per joar reisde we noa bomma es va verlof haaj, zoeë hedje ziên joarlekse vekantie, bomma woeëndje in e dörpke aan de Maas, “e gehuchtj” beklemtoeëndje va, het waas het geboortedörp van heur moder, hunne echte achternaam waas Smeets mer het hieël dörp neumde het hoêshòje Kolebèr omdet bompa kolenhanjeliêr gewèest waas, moe waas dus Leen van Kolebèr.

Ze verteldje gèr heur vermakeleke dörpsvertelsels en gezinsanekdotes, sommige wore humoristisch, angere oêtgeloate bedeuldj, we lachdje of glimlachdje met, allemoal wore ze hypergeveulig, soms sloog heur stûm euver en spronge troane in heur ouge, oeët dröpdje ze.

“Dich bes zoeë enüezel es diên moder met diên flaweteite,” zag va. Hè waas auch van de Maaskantj mer waas vreug wees gewore, hè haaj twieë breurs, ich kendje allein nonk Çois, ziên vrouw tante Nette waas miên meter mer ich haaj heur noeët gekendj, we kwoême-n er waal mer ich heel mich aan de kantj, ich leet mich aafschrikke door het slordige hoêshòje van ne weduuwman en de onbehòje extraversie van hum en miên vieëf neve, ze woêre erg ad rem met hunne kommentaar en scheif antwörd, gewuuënlik stong-se met de mond vol tenj, va lachdje wi-j ne boor dè tandjpiên hèet.

Nonk Çois waas schoonmèker, de kwooms benne in de winkel, lenks en rechts bevonj zich de wirkplaats achter glaze deure, hiêlemoal achteraan hokdje ederein in de smaal keuken. Vur de wc mosdje noa boête, den hoof nève het stoepke waas neet bewirktj, de strontj zaat bekans tôt tege de plank met gaat, allein de blawgrön vleege wôlle goan zitte.

Ziên anger broor herinnerdje ich mich vaag, oeët waas dè thoês gewèest, et bezeuk waas oetgeloupe op een hoeëgoploupende ruzie, va bulderdje, siên henj bibberdje, moe waas veurroeëd, ineingeschrompeldj, ze wol mich en miên zûster neet aankieke, later weur er noêt mieë euver hum gesproke, wi-j hèdje hè auch alwèr ? Het waas 'en eindj tot de Maaskant, 'en reis rond de werreld met trein en bûs, spannendj, vermeujendj, we môste tot de grens met

Hollandj, miên òjers ginge zeldje weg, op reis goan zörgdje dus veur verwikkelinge, ze zate in de zenuwe, woeëre kortaaf, er woor gepôtsdj en opgeruumdj, miên zûster en ich môste helpe, daag op veurhandj stonge de velieze gereid.

Es get ongewuuëns zich veurdeej loerdje gekibbel, gevit, geruzie om den hook, ti-jens het fieëst veur miên plechtige kommunie, beveurbeeldj, veur de mes, kwaam het van weurd tot handjgemein, va wôl de knuipkes van ziên nôw humme neet losmake, kos het neet over ziêne kop kriege, zaat wi-j in 'en dwangbuus, scheurde het woest. Het waas hoeëg tied, wè ginge allein noa de kirk, bezörgd keek ich ôm dôw hij bennekwaam, ziên gezicht zaat in de ploeëj, zwoar zetdje 'et orgel in, 'et euverstûmdje.

Aan e fieëst haaj-se niks. Mer auch zoeveul kieër per wèek waas er get, neemes goêide nen ummer kòod water euver de kemphane, ze raakdje boete zichzelf, stonge-n er neet bi-j stil det bi-j hun scènes kenjer neet tôwgelaote wore, miên zûster en ich schrieëwdje det ze môste stoppe, schrieëwdje, trappelde, spronge, hinge-n aan hun klèjer, hun ärm en bein, mer niks hilp, ze veurdje zich nog miêr aan, oêteindelek vele-n er rake klappe.

Va won altied, gewuuënlik neet zonger schramme of blaw plekke, tegen 'en deur geloupe, zag-er boeteshoês, een ongeschreve zwiegplicht goldj, we hele-n ôs eraan.

Noa de feiten hieërsde zwiege auch benne, ore, daag aan e stük, aaf en tôw probeerdje va en moe om de beurt oos simpathi-j te winne, we wiste neet woeë we mochte of moste kiêke, waat we mochte of moste zegge, we wachdje, hoopdje op verzeuning, gemeindje beloftes, als het zoeë wuut waas woeëre we opgelûchtj mer noeët gelûkkig.

Op den daag van het vertrek woeëre we vreug op, het leecht waas te scherp, gelujje schetterde, ne snibbige echo hoesdje in de groeëte keuke met de iezere rame, neemes haaj trek, met de sondesse kleijer aan waas het wachte gebloaze, wachte.

Braafkes stônge de groeëte en de klein griês houte velies bi-jein, va haaj ze ti-jens ziêne deenst in Duitsland loate make veur zoeëveul sigrette, doa deje de Duitsers het veur, noa den oorlog zaat het landj aan de grôndj.

“Dûtse degelekhèèd,” zag va bewônnerendj. We zate te wachte, keke-n ôs neet aan, wiste neet waat zegge. “Zit stil, nèe, ge moogtj neet goan speule, ge hübjt eur beste klèjer aan,” zag moe. Miên zûster waas het mooilekst, leet zich

gemekkelijk goan in onhebbelek zeure en griêne, “ssjjt,” maande moe, tot va heur een klets gaaf, “dich kôns dieën kenjer neet baas,” zag hè, miên zûster ging nog heller te kieër. Ich probeerdje braver te zeen oêt schrik veur de slèeg, het geruzie, het vertrokke gezicht van va, het verdretige van moe. De wiêzers van de klok spooidje zich neet, het tikke rekdje zich. Miên zûster green nog get.

Tot ze de slèeg vergaat en weer zeurdje, noeët liêrdje ze bi-j, probleme bi-j heur geboorte, zag ma.

Gelukkig stapdje we op, 'et waas nog veul te vreug mer toch tiêd. Va droog de velieze, moe heel ôs bi-j de handj, e mèechtje en ne jông, braaf kinjer van 'en jông femilie die het neet breid haaj mer zich verzörgdje en hel wirkdje, de noaoorlogse tiêd booj kanse.

De dunne, iezere handvatte sneje in va's hänj, regelmatig wisseldje hè de velieze, leet ze op de grôndj zakke, hè leep veurop, poazeerdje tot we hüm inhooldje. De piên maakdje hüm kwoad, hè waas gaw meug, vlookdje.

“De bes neet in de kazerne, schaam dich veur de kinjer,” zag moe. Gelükkig woeëre we neet allein, de trottoirs woeëre breid, de stroat nog breijer, er ware gein bui-jm, het beton leechdje op, ederein kos dich zeen.

De hoêzer pronkdje groeët en schoeën, stonge een endj van de wèeg achter fleurige heufkes, sôndigs wannjelde va en moe er gèer, zelf woeëndje we in een halfope huuske met twieë sloapkamers onger de puntgevel, al joare verbouwdje va gejaagd en erg prikkelbaar. Auch hè haaj a net veurtuintje met blome di-j het hieël joar blujdje, hè brach scheute met van de pépinjèr woeë hè wirkdje. Het waas wuud tot aan de statie.

Aan het enj van de stroat môste we de spoorwèg euver, de roeëd-enwit geblokdje slaagboum waas tôw, we mochte nog passere door het smaal pörtje opsi-j, aan de-n angere kantj stong een ri-j ottoos, sommige chauffeurs keke lestig of meug wi-j wèe, angere peuterde oêtgebreid in hun naas. Er heeng ne stank van benzin woeë moe en ich misselijk van wore.

Dò gaaf de zwart-en-greune iezere draak de stoep de daver, blees, sisdje, hoosdje, van deep in ziene boêk dreef hè bolle wölk staalwol oêt, ze toldje. Het stadje sleep nog mer anges den e soezendj boredörp det noeët hieël wakker weurdj, zeker 's nemiddes naam de drukdje tôw, 's veurmiddes deej moe boeëdschappe.

De statie was e groeët, witgeschilderd gebôw, doa waas al einige reizigersdrukdje, moe trok ôs achter va aan, bleef kort bi-j hüm, haaj heur vertikale zörgeleke rimpel bove heur naas. Een statie oajemt de geur van beton, tegels, stoof in de heuk, plekke op de more, de bes-er neet thoês.

“Goazitten,” bevool va, doa waas e plaatske vri-j op de houte bank tüsse vervèeldje reizigers, mer moe ging neet zitte. Op de houte velies auch neet, zeker neet, nèe, küppig nèe, het waas dus oos beurt. Moe frônsdje de wenkbrauwe, knikdje noa miên zûster di-j het begreep, heur kleid zaat opgeschort. Moe stong met de moor in de rûk, keek door de doffe roête, fluusterdje va get in ziên oeër, “noa boête den mor,” zag hij te hèl, fluustere kost-er neet.

Boête waas het schoeën, de locht waas hieël blaw, hoeëg en wiêd. Het enj van de stroat waas neet te zeen, breid, kèesrecht leep ze noa de robuuste baksteine gebôwe hieël ver, opgerope rekrute lepe- n er in dromme hèer en truk es ze gelost wore om op stap te goan, winkels, cafés, fritkroame, lage broderlek nèvenein, cinnema's etaleerdjen foto's van bloeëte vrûllie, het stadje lèefde van het leger en ziên entoerage. Soms passeerdje lange konvoeëje met rollendj materjoal, hoeëg kamioas met tanks aan zwoar kettinge op veulwielige, lieëg opleggers wi-j doezendpuuj, jeeps met kanônne, witgereemdje motocykliste van de milletaire pollis spooidje zich noa het volgendj kruuspuntj, ze regeldje het verkieër, hun mechiene roasdje, fluitjes trildje sjril.

Sinjale en beveltaal wère opgevolgdj.

Alles leep vlot, va kropdje, alles veurzeen, de schaakbordstrûctuur met ruim wèeg, de brei trottoirs, de efficiëntie, auch de oetbundige Jepanse kerselèrs haaje hun aafgemète veerkant grondj. De monumentale kirk laag boête het centrum op de grens met de legerplaats, het waas een kòj kirk die min volk trok.

Ratelend woor het rolloêk van een verdacht cafeetje opgetrokke, met nen helle slaag sloog het onverwachts op de vinsterbank. Een vrouw jammerdje, ne man repliceerdje, kwaam op de stoep in ziên wit ongerliefke, hè haaj een kleurige tatoeage op ziêne-n ärm, waas neet geschore, haaj een forse hangsnor. Op cowboybotte met hoeëg häk probeerdje hè het rolloêk op te dôwe, hè reep nutteloeëze aanwiezinge. Va ergerdje zich, moe wôl neet kiêke. Breid zwenkdje de bus en parkeerdje, va betaaldje, ploêidje de kèertjes hieël smaal, hoakdje ze onger ziêne trouwrenk, hè wis waat reize waas.

Ich môs hieëlemoal veuraan goan zitte, es ich door de veurroêt kos kiêke, woor ich gewuuënlik neet krank, moe leep met miên zûster op het gangpaad, det waas mooilek. We wore op wèeg, reje door het intressante millitair domein, ich

steldje vroage euver de informatieplakkate, de enorme geragewirkplaats, het startwrak van den aafgevalle vleger, va gaaf gèr den oêtlek dèe hèe al zoveul kieëre gegeve haaj opdet de omzittendje dèe auch koste volge, hè wôl loate zeen det-er op de huuëgdje waas.

We schoove onger het euverhuivende louf van eikebuim, de stamme wore sterke zuile. Tege het greun van de oêtgestrekdje wei-je stake bonte kuj aaf. Kirktorens heele kruuse op, va kendje alle dörpe di-j ze rond zich verzameldj haje.

We lepe door ne lange drèj de Hoeëgstroat in, rechts versmaaldje di-j tot e stofig baantje det zich noa de òoj meule slingerdje, bi-j de kirk laag de kruuswèeg en de Mariagrot, een enj wujjer kwoeëme we langs de schoeël.

Va zat de velieze weer op de grondj, moe woor ongedeurig. “Doa haaj waal emes konne komme,” mopperdje va, ich probeerdje de klein velies te tille mer det veel neet met.

We woeëre bi-j het eng steegske det de veldjer inkronkeldje tot bi-j de hoezer van oos nonke, het òod hoes laag tege de wèeg, achter de geut en het smaal stoepke. De kasseiwèeg laag erg bol, karre môste kort langsein passere, es ze met hui gelaje woeëre heenge ze vervaarlijk noa de hoezer euver, dokkerende wiele en tractormeteurs lete de roête rammele.

De brei iezere port nève het hoês stong ope. Doa waas-ter, nonk Tinus, sommige luj sprake hûm aan met Tieter.

Hè beusteldje met ne zelfgemaakdje beustel van wilgentwiêge, “altèd is Kortjakje zeek”, zag va lestig, ziên henj deje piên.

“Begin al neet,” snawdje moe. Hè haaj het nog oeët gezagd thoês en het oêtgelagd dôw moe protesteerde, nonk Tinus wirkdje neet. “Hè kan neet, hè hèet asma,” haj moe gezagd. “Es-ser het toneel op kan, mankeert-er niks,” nonk Tinus waas veurzitter van de plaatseleke toneelvereiniging, kreeg een oêtkieëring, woeëndje nog altied bi-j bomma, va stopdje neet, “ne lörik en profiteur, ederen daag laat opstoan, ederein noa ziên piêpe loate danse, dich auch es-se doa bes, dich bes zoê zot es diê moder, hè is neet ins diêne echte broor.”

Ich verstong het neet, hè beusteldje de stoatgeut grondig, keek hoast neet op, ziên gezicht stong nors.

“Daag Jeke,” zag-er tegen moe, hè allein spraak hûr zoeë aan, “daag Tinus,” fluusterdje moe, ze spooidje zich noa binnen. Nonk Tinus gundje ôs ne blik en va ziêne rûk, hè begos aan het erf nève- n het hoês, doa laag slakkengruus, hè kiêrde de koelen oêt. Hè waas nog kleiner den moe, droog een humme met gater, ziên bôksepiêpe zoeëte in ziên sök, ziên krolhoar blônk van de brillantin. Hè waas kort van oam, hoosdje, ziêne beustel joog veul stoof op. Bomma haaj roze yoghurt in fleskes, de melkboor bestelde aan hoês met pèerd en kar.

Get later wankeldje nonk Tinus benne, hij raakdje neet oêt een hoostbui, hè piepdje, ich woor bang, “Zuus-se, ich hûb het dich gezagd,” riklameerdje bomma.

Ziêne puffer kalmeerdje hûm. Akelig, ziêne oademnoeëd, in ziên kamer hing ne zeurige reuk, ich haaj de klenk stevig vast, durfdje neet wujjer, het leecht van het daakvinster veel op e grozelig bed.

Een paar joar haaj hè mich beuk opgesteurdj, de leste kiêr wore het òoj, vergèeldje, det veel tegen. “Good om het veur aan te make,” zag va.

's Oaves waas-er femilievergadering in de bureau met de zwaar, donkel meubel woa ich neet moch komen, “het konklaaf,” zag va spôttend.

Ich en miên zûster môste vreug noa bed, miên zûster sleep bi-j va en moe, ich bi-j bomma in vees geurendje lakens, doa sleep ich good.

Dôw ze noa bed kwaam woor ich wakker, huuërde de herrie achter de moor. “Bômma ?” zag ich.

“Let-er mer neet op, gekke schrieëwe,” zag ze, ze snoot heur naas wi-j moe als ze verdreet haaj, “ze zeen neet good normaal, sloap mer, jông.”

Ich waas ongerûst, het ging euver geldj, e stûk grond van een erfenis, er waas thoês al zwoar euver gebuimd. ”De helft van miê loên geit noa de afbetaling van het hoês,” huuërde ich va tempieësten, “gè zeet Joede, zi-j hèet veur ug gewirktj en noeët heur deil gekrege.” Moe kôs ore aan e stûk aan de keukentoafel zitte rèkene, hertelle, zuchte, ze huuërde ôs den neet.

Bomma waas in sloap gevalle, meschien môs-se dôw al pille pakke. “Roêj Smeetsköp diskuttere tôt ze geliêk hûbbe,” schold va, een deur sloog tôw, het woor stil.

's Angerdaags leet va ziên lup hange, moe en bomma zagte neet veul, nonk Tinus leet zich neet zeen.

's Nemiddegs wore de velieze gemaaktj.

E paar wèke later storf miêne peter inins, ne asma-aanval. Ne verbi-jganger haaj hûm aan de vinster zeen snôkke, dôw bomma boven waas, laag-er op de grondj.

Van en moe krege-n er weurd euver, ze snapdje neet woarom ich jankdje.

Hun lève van kat en hondj stopdje neet, ich raakdje doordrenktj van opstandigheidj en ônzin, ich li-j aan oasem- en lèvesnoeëd. E gezinsdrama bleef oêt, eine kieër hapdje de punt van het broeëdmes een spaan oêt het blaad van de keuketoafel, het kwaam neet in de gezet.

Es-se treks gèeft e raam sôms met, messchien is dit er ein.

Lambert Verlaek