maonde van 't jaor
maonde van 't jaor
E gans jaor rónd
Oarsjprónkelik hou ’t jaor 10 maonde en begós mèt mièrt. De Romeine vónge èvvel dat de winter ’n periode zónder maonde waor. De 2e keuning van Roame, Numa Pompilius, haet dao januari en februari biegevoog, die zoa de lètste twiè maonde van de Romeinse kalender vörmde. In gewoon jaore begint januari op dezelfde daag van de waek es oktober en in sjrikkeljaore op dezelfde daag van de waek es april en juli.
Januari, louwmaond,
wintermaond, sjnièmaond
Januari is de naam veur oze
ièrsjte maond van ’t jaor. De naam sjtamp van Janus, ’n Romeinse godheid mèt 2
gezichter. Ein oud dat achterum kik en ein nuujt dat nao de toekóms kik.
Ouch de taegesjtèlling vrae en oorlog sjleit dao-op. Sómmige zagte dat januari
4 gezichter hou en op dees meneer de 4 seizoene, de jaorgetieje,
veursjtèlde en bewaakde. Janus haet es attribuut ‘ne sjleutel in de heng.
In väöl sjpraekweurd en gezèkdes kump ‘t veursjpelle van ‘t waer
tot uting. De maond maog neet te naat en te zach zin vertèlle de
volgende gezèkdes: Januari väöl raege bringk wiènig zaege; Zoa es januari
zoa ouch juli; Barsj januari neet van kou, me zit in de ougsmaond in de
rouw.
Naeve fièste bleef in dees periode tied euver um te prakkezere
en te kalle mèt collega’s en bure. Op nuujjaorsdaag goon verrasje waor
dao ’n gooj gelaegenheid veur. Me wunsj zich van harte zalig nuuj jaor
toe bie ’t drinke van ’n glaeske en ’t aete van waffele of olieböl.
Dat gebruuk is tot noe toe ummer zoa geblaeve: ederein dae zich in de ièrsjte waek
taegekump wunsj zich zalig nuuj jaor!
De maond januari weurt
ouch waal louwmaond en wintermaond geneump. Dat lètste, umdat ’t
de koudste tied van ’t jaor is. Karel de Groate haet deze naam verzonne.
‘ne Variant is sjnièmaond. Meh óndanks dae sjniè en die kou blif
d’r väöl wermde bewaard. Door die ies- en sjnièlaoge weurt taegegegange, dat
zäödsjes, eier, póppe en wortele te väöl wermde zölle oetsjtraole. Luuj
ammezere zich in de sjniè mèt sjleie, keie, sjnièböl goaje, skieë,
langlaufe en wandele um daonao gezellig bie-ein te zitte bie ’t leech van
de aope haard, kachel of verwerming. De ouw Germane kalde van de Woufs- of
Thorsmaond. ’t Gezèkde: ‘Lever ‘ne wouf in ’t veld (dae van de hónger en
kou op muuskes jeug) es ’n ploog’, zal dao waal niks mèt te make höbbe.
Versjke /
gezèkde / nuujjaorswunsj:
Zalig nuujjaor,
de (d'r) kop vol
haor,
de (d'r) mónd
vol teng
en de waffel in
de heng
('n Good nuuj
jaor, houwt diech gezónd en zörg dats se te aete höbs)
Rónd Mergraote
zègke ze:
Zalig nuujjaor,
de waffel is
klaor,
en höbs se gelök
dan kries se e
sjtök
Februari, sjprokkelmaond, vrouwemaond, gekkemaond
De maond
februari tèlt drie jaor achterein 28 daag, in ’t veerde 29 daag. Dit kump
door ’t feit dat ’t aantal daag in ’n jaor eigelik 365 ¼ bedreug.
Dat weurt dus eder 4e (sjrikkel)jaor gecompenseerd. ’t Woord Februari
kump waarsjienlik van ’t Latiense februare, dat reinige beteikent. De Romeine
brachte vreuger reinigingsoffersj veur de zung van de luuj. De naam zou ouch
truk kènne goon nao de bienaam van de Romeinse godin Juno: Februa. In oos land
weurt dees maond ouch sjprokkelmaond
geneump. Sjprokkel beteikent dorre tak. Vanwaege de vreeskou braeke de
dor tekskes mekkelik aaf. Erm luuj ginge vreuger in dees periode d’r op
oet, um sjanse te zeumere veur ’t haardvuur. Karel de Groate neumde
Februari de horning of sjliekmaond. Hor beteikent sjliek. Andere verklaore dat
hor sjleit op de horne (heun of gewei), dat de herte in dees waeke
kriege. In de Franse Republiek woort de periode van 20 januari tot 18
februari Pluviose of raegemaond geneump. De name: vrouwemaond, Sol- Jol-
Goja en Fostugangsmaond zint vreuger ouch waal gebruuk. ’n Lètste benaming is
gekkemaond en dat zou wieze op vastenaovend, dae dèks in Februari vèlt.
Mièrt, mieërt, maart,
Mièrt is
oze lentemaond! De duustere winter is eindelik um. V’r maoge wir
veurzichtig beginne te böttele in de tuin of gewoon effe in ’t zunneke zitte um
de bleike binnekleur van ’t gezich te verdrieve. Meh v’r maoge neet te
vreug jubele. ’t Sjpraekwoord zaet neet veur niks: ‘Maart reurt ziene sjtaart’
en mèt dae sjtaart weurt ’t ing van mièrt bedoeld! Meh wat zeker is,
knupkes versjiene op de sjtruuk en ’t graas kleurt al get greuner. Ónder hègke
sjteit, sóms versjtop, ’t klein mièrts viuèlke. Es se dich de meujte deis um te
buukke, ruuks se dat metein. Heerlik!
Bie de Romeine waor Mièrt de 1e maond en ziene naam haet ’t te danke aan
de god Mars, de sjtamvader van Roame. Karel de Groate gebruukde de naam
Lenzinmanoth, wat lenge beteikent, want op de 21e, es officieel de lente
begint, waere de daag wir langer es de nachte. Vanwaege de mièrtse buje
zègke de Franse ‘Ventôse’, dat windmaond beteikent. De 19e mièrt
viere v’r de namesdaag van Sint Joep (Jozef), petroanheilige van tummerluuj en
hoesvadersj. In Zittert vingk dan eder jaor de Sint Joepmert plaats.
April, greujmaond,
graasmaond
April
ies ’ne maond van utersjte. ’t Greujt en bleujt euveral, de kwakkerte kwake, de
veugel fluite, pepele vlege rónd en bieje zoeke oet hun honingbrónne. De
tuinder haet väöl werk te doon. Van ’t ein op ’t ander moment vèlt dan ’n sjoel
of ’n ónverwachde sjnièjbuuj. Metein daonao kump de zón wir, die al bès väöl
wermde geuf. Meh lèt op sjnachs maog ’t waal nog vreze. Euverdaag löp de
temperatuur metein op. De naam april kump van ’t Latiense aperire, dat eupene
beteikent. ’t Eupene, óntkieme van de natuur, is in volle gank. Karel de Groate
neumde dees maond de Ostarmanoth vanwaege ’n fiès, dat de ouw Germane vierde
ter ière van Ostara, de godin van de oplaevende vröchbaarheid. ’t Ei is häör
symbool. ’t Paosjfiès, dat geweunlik in april vèlt, weurt bie oos bure, de
Prusje, nog ummer Oster-Fest geneump.
Nederlandersj neume april de graasmaond. De Franse zagte Germinal of
greujmaond taege de periode tösje 21 mièrt en 19 april.
aprilmop
Op 1 april sjtuurt me de gekke woa me wil’, zaet ‘n sjpraekwoord. De oarsjpróng
van de aprilmop is onzaeker. Op dezen daag zou Judas, de aartsbatteraaf,
gebaore zin.
Mei, bleujmaond,
mariamaond
De
meimaond hèt ouch bleuj- of wonnemaond, van winne –gewonne, vanwaege de
herlaevende natuur. De Romeine zagte Majus. Maja waor de mam van Mercurius. De
Franse republikeine neumde de periode van 20 april tot 19 mei Floréal of
blomemaond. In ’t oud-Duutsj beteikent maid, meid, maedsje. De maond mei is van
de maetekes. In de kèrk de maond van Maria.
De Iesheilige
Op de 11e 12e,
13e en 14e mei viere de heilige Mamertus,
Pancratius, Servaos en Bonifatius hunne namesdaag. In ein woord waere dit de
iesheilige geneump. De naam weurt taeves gegaeve aan dees daag in mei woa ’t
wat ’t waer betref hièl wisselend kèn zin. Oet ervaring weite v’r dat ’t dan
gaer nog deit vreze (sjnachs). Fruittelersj en boere houwe dees daag hun hart
vas. De waersjberichte waere mèt reigelmaot beloesterd, want weurt ’r vreze
veursjpeld, dan moete d’r maotreigele genómme waere um ’t jónk gesjprote gewas
te besjerme.
Veur ’t zelfde geld geuf ’t dees periode ouch zomerse temperature, zoa es
bieveurbeeld in 1998. Hauf mei maoge dan
eindelik alle geveulige plante, potplante, cactusse, einjaorige en zomerbleujersj
nao boete, want de iesheilige höbbe de zomer aangekondigd!
Juni, zomermaond
Juni
is de zomermaond. Op de 21e begint officieel de zomer en dan beginne
de daag wir korter te waere. De Franse neumde de periode tösje 20 mei en 18
juni Prairial of wei-maond. Karel de groate sjpraok van brachmanoth, van ’t
Angelsaksiche woord braha, dat umploge van ’t land beteikent.
In deze maond is al greun gewore. Väöl blome bleuje. Tösje de kaoreblome en
kolleblome fladdert de pepel. Madeliefjes of weiebleumkes sjtoont es witte
sjpikkele in ’t graas. Pisblome zint sjus ’n aafbeelding van de zón. ‘t Óngesiefer krup
euveral. Rupsje, kaeversj, sjlekke, maele en luus doon zich te good aan ’t
gelpsj gewas. ’t Ónkroed greujt helder es v’r wille. Roaze en lavendel ruke um
oes heen.
Juni
is ouch ‘ne kritieke waermaond. ’t Kènt raegene es de zón sjient. De gezèkdes: de duvele höbbe kèrmes en ’t is kèrmes in de
hèl gaon hie op truk. Forsje hagelbuje zint de sjrik van edere tuinder en boer.
Ze zint ‘ne reigelrechte aansjlaag op de ougs. Vanouds woorte daorum
zoageneumde hagelkruzer in de buurt geplaats um good waer aaf te sjmeke. De
kruusprocessies, die gehouwe woorte um veur good waer te baeje, höbbe hunne
naam hie-aan te danke.
Juli, huimaond,
dóndermaond
In
deze maond ies ’t volop zomer. Allerièrsj tuènt dat de temperatuur. Sjmörges
lekker frisj werm, sjmiddigs heit en mesjiens keul in de sjièm. Tenminste es ’t
waer mètwèrk. De korevelde sjtraole geel, de aore zitte vol. Mièjmesjiene make
dao ’n ing aan. Väöl soorte greunte ligke in de winkel. De vakanties zint aan
geng. Juli haet ziene naam te danke aan de Romeinse keizer Julius Cesar, dae in
deze maond is gebaore. In de tied veur häöm heesj dees periode Quintilis. ’t
Waor de viefde maond van ’t Romeins jaor. Karel de Groate zag Hevimanoth of
Huimaond. De Franse republiek gebruukde de naam Messidor of ougsmaond veur de
periode tösje 19 juni en 18 juli. De naam Dóndermaond sjprik veur zichzelf.
Op 15 juli vèlt de fièsdaag van sint Jaokob.
Deze apostel weurt verièrd in de pelgrimsplaats Santago-de–Compostela in
Sjpanje. Op sint Jaokob huèrt ’t kaore in de sjure te ligke. Es ’t op daen daag
raegent, zeivert ‘t nog vièrtièn daag door. Nóg erger weurt ’t es ’t op 20
Juli, sint Margriet, raegent. Dan
zal ‘t 6 weke blieve ziepe. De daag weurt ouch Maria-ziep (Margrieteziep)
geneump. Ander brónne melde, dat 2 juli, de namesdaag van Maria-visitatie, ouch
Maria-ziep geneump weurt en dan taeves mèt dezelfde waersjveursjpelling.
Augustus. ougsmaond
Augustus is de 8e maond van ’t jaor, weurt ouch ougsmaond geneump. Ougsmaond
weurt gezag umdat in dees maond de boere hel bezig zin mèt ’t verzamele en
binnehaole van de ougs. Veer kènne de graanougs (kaore, rogge, terf), de
huiougs (gedruèg graas); de tabaksougs; de wienougs en de plökougs (vröchte,
die geplök zint).
De
boere make dus lang daag. Vreuger góng dat ougste allenei mèt de hand en mèt
hölp van knechte en daagloanersj. ’t Gans, meistal groat, gezin holp ouch
mèt. De sjoalvakanties valle neet veur
niks in dezen tied. Allewiel geit dat mèt hölp van mesjiene, sóms gans
automatisch. Eine boer kènt noe hiel väöl allein. Zaogs te vreuger miete op ‘t
land sjtoon, noe weurt ’t kaore opgerold en die rolle zint dan mèt ’n soort
heiskraan in eine vets op de wage geluch. Dao kump gein gaffel miè aan te pas.
Nao
’t ougste waor ’t de tied um te zeumere. Zeumere beteikent: bie-einrape. Al wat
waor blieve ligke op ’t land woort gezeuk en verzameld door de erm luuj. Dat
brach dèks bès nog waal get op. (zoa
gezag ’n gooj ougs)
Zoa is ougs ouch de oetdrökking veur opbrings, rendement of vangs. “Iech höb ’n
gooj ougs gehad huuj ” zaet de miensj dae väöl verdeend haet tevrae…
September, herfsmaond,
fruitmaond, jachmaond
In
de ouwe Romeinse kalender begós ’t jaor in mièrt en tèlde september dus es de 7e
maond. Septem is ’t Latiens woord veur zeve. De naam herfsmaond is te danke aan
’t feit dat in september de herfs begint. ’t Waer is dan nog sjoan en neet te
frisj meh sjmörges kènt ’t waal al mistig zin. ‘n
Paar sjoan daag op riej kreeg de naam “St.
Michielszomer”. St. Michielsdaag vèlt op 29 sept.
In
ander tale kump ouch de variant ‘fruitmaond’ veur umdat väöl en riep fruit te
ougste vèlt. Veur de boere ‘ne wèrkzame maond. Knalroa appele, sapige paere,
zeute proeme, neut en kasjtanjele völle dan minnig kis, ummer en mangel. Op 17
sept., St. Lambertusdaag, begint de plöktied. Op daen daag woort gebaed veur
väöl en good fruit. Appelsoorte, wie Roa renètte, Franse zoere, Eysdener
klumpkes, Keulemennekes en Bellefleure höbbe ouwerwètse name. Zoa ouch de paeresoorte:
Legiponts, Claps favorites, Bonne Louise, sjtoof- en handpaere. St.
Lambertusdaag waor taeves ’t begin dat de vrouwluuj binne in hoes mèt ’t
sjpinne van gares begóste. De oetdrökking: Me
bringk de sjpinderik in d’n aere woort dan gebruuk.
Op 1 sept. weurt de fièsdaag van St. Giel (Egidius), petroanheilige taege
sjtupe en kingerkrenkdes gevierd. Is ’t op daen daag good waer, dan blif ’t zoa
de ganse maond zaet ’t gezèkde: ‘is ’t
sjoew mèt St. Giel dan zal ’t zoa blieve tot Sint Michiel! (H. Michael, 29
sept.).
Op 8 sept. dinke veer truk aan de gebaorte van Maria. Op deze ‘lètste Slevrouw’
(fièsdaag) woorte op sómmige plaatse processies en baevaarte gehouwe. Sjoan
waer op dezen daag zou 8 waeke aanhouwe. Tot Allerheilige dus.
September
is ouch de maond van
’t
Sjpraekwoord: ‘Distele somersj ‘ne vlook,
meh sjwintersj ‘ne kook’ wilt zègke dat dees plant in de zomer e lestig
ónkroed is, meh sjwintersj good voor veur ’t viè. Dikke distele belaove trouwes
‘ne sjoane herfs.
Oktober, wienmaond,
mariamaond
Deze
achste maond op de Romeinse kalender (octo in ’t Latien) sjteit bie ós veural bekènd es de
wienmaond. Zelfs hie in Limburg woort
vreuger wien verboewd getuge sómmige plaats- en sjtraotname: Wiensjtraot, wiengaard
(wiejerd), Wiengaardsberg en Wiegerd. Ouch waore d’r pesjtuèrs, die hunne eige
mèswien fabriceerde! Allewiel weurt wien wir op versjeie plaatse mèt succes
geteeld: Op St. Pieter in Mestreech; in Wielder, op Frómberg en in Sjin op
Geul. Wien waor trouwens, sjus wie beer, ‘ne echte volksdrank en in eder
groater plaats bevóng zich waal ein of ander wienhoes, woa se, tege betaling, kós
genete van e glaeske wien. Wat dat betref zint de tieje neet veranderd.
October is dèks wisselend wat ’t waer betref. ’t Kèn al vies koud zin, meh veur
’t zelfde geld prachtig zónnig waer. Reigel is dat ‘t dees maond minstens 12
daag sjoan waer geuf. Veer kalle dan van ‘Sint
Ursula of ouw-wieverzomer’. De meujte waerd um dat van die 12 daag ins nao
te gaon. De natuur kleurt dan op zien sjoans: goudgael blaar en broenroa buim
tegeneuver nog greun weie.
Op 1 okt woort vreuger de pach betaald. Daezelfde daag is ouch ‘t fiès van
Sintermies (Remigius). Dit waor ‘ne bisjop
in Reims (Frankriek).
November, sjlachmaond
November ies oze 11e
maond, meh op de Romeinse kalender ies ‘t de 9e. Dao kump ouch de naam
vandaan. Novem beteikent neuge. Veer zègke ouch waal sjlachmaond, umdat in
dezen tied ummer de hoessjlach plaatsvóng. ‘ne Inkele kier weurt de naam
mismaond gebruuk vanwege de nevel dae väöl veurkump in de natuur.
November
is ‘ne maond van (väöl) heilige.
Dat
begint al op de 1e daag es Alle(r)heilige
herdach weurt. De 1e november waor volges de reigel van Benedictus
’t begin van de winterperiode.
D’n
2e daag viere v’r Allerzièle
es veer de doaje herdinke en op de 3e daag ies ’t fiès van Sint Hubertus. Hubertus waor biesjop
van Luuk en Mesjtreech en naoderhand petroanheilige van de jach. Veurname, die
aafgeleid zint van ziene naam zint: Huub, Baer, Bert, Bertie, Berta en
Hubertien. Dèks krege kinger dae naam um hun te besjerme tege hóndsdolheid. In
de kerk van St. Hubert, ’n baevaartsplaats in de Ardenne, hange de ring nog aan de moer, woa-aan de
raozetige vasgebónge woorte.
11
November volg dan de fièsdaag van St.
Maarten (Martinus). Hae waor in zien leve biesjop van Tours (Frankriek). Op
dezen daag weure euveral in Limburg fakkeloptochte gehouwe en St.Maartensnvure
óntsjtoke. In Houtem waor oats ’n St. Martinusparochie en dao sjteit noe ’n
kapelke gewiejd aan deze heilige.
Op
19 November weurt de fièsdaag van de heilige Elisabeth van Thuringe gevierd. Maedsjes die nao deze heilige
geneump zin vierde dan hunne namesdaag. Veurname aafgeleid van Elisabeth zint:
Elise, Liza, El, Els, Ellie, Beth, Betsie, Lilie, Lies, Liesbet. Allewiel vingk
me de verjäördaag belangrieker um te gedinke.
22
november is de fièsdaag van de Heilige Cecilia,
petroanheilige van koare en op 25 november viere v’r Sint Katrien.
29 November is ’t de beurt aan St. Andreas.
December, wintermaond, kaersjmaond
December ies oze lètste en 12e
maond, meh de beteikenis van de Latiense naam ‘decem’ zaet dat ’t de 10e maond
ies. Op de Romeinse kalender waal te versjtoon. Karel de Groate zag
‘heiligmanoth’, vanwaege ’t fiès van Kaersjmes op de 25e. Daorum zègke ze ouch
waal Kaersjmaond. Ouch huèrs se waal Wintermaond, umdat op de 21e
officieel de winter begint. Eigelik ies ’t neet de koudste maond. Dat geit miè
op veur Januari en februari.
Nao de kortste
daag op de 21e goon de daag weer lenge (en sjtrenge, zaet ’t sjpraekwoord) en
dan kriege v’r de zón (leech) wir miè te zeen. Dat is ’t teike dat ’n nuuj
sezoen mèt frisje krach weurt gebaore. Nao al die duuster daag, kump dan wir de
hoop op nuuj laeve. Rae veur ’t midwinterfiès. Dan waere de midwinter-
of kaersjvure aangesjtaoke.
Traditioneel weurt in hoes ‘ne ummer greune boum neergezat, de kaersjboum, es symbool van ’t laeve. Aan de tek hingk me dan cadeaus es teike, dat v’r al van Christus höbbe gekrege.
els diederen 2006
valkebergs ©